Bert Looper wil landschap en gevoel verbinden

In juli van dit jaar nam de in 1957 geboren Bert Looper na veertien jaar afscheid als directeur van Tresoar. Een bewust afscheid dat hem tijd geeft voor andere interesses. Hij noemt zich ‘in ferhalenferteller’ en dat gaat hij aangepast vanwege nieuwe coronamaatregelen op 26 november doen in de Sint-Vituskerk in Tytsjerk op de door Pier21 georganiseerde Verhalenavond.

Door Rynk Bosma

 

Feanwâlden – De Verhalenavond zal in heel Fryslân op grotere locaties plaatsvinden door de aangescherpte coronamaatregelen. Het publiek krijgt toegang via de coronacheck en de verhalenvertellers wisselen van podium. Het aantal locaties zal beperkt worden tot 20 en de bezoekers krijgen een vaste zitplek. In de kerk van Tytsjerk zullen onder andere Bert Looper en schrijver Johannes Keekstra een verhaal vertellen.

Taal en tiid

De in Feanwâlden wonende Bert Looper is in veel opzichten nog lang niet uitverteld. Zo geeft Omrop Fryslân hem de gelegenheid om via twee uitzendingen van Fryslân Dok te vertellen over hoe het Friese landschap in samenhang met ‘taal en tiid’ vorm kan geven aan een nieuwe, eigen ‘identiteit’.

,,Ik ha dus noch net echt ôfskie naam’’, zo vertelt Looper in de ruimte waar hij straks zijn verhaal zal vertellen. ,,Ik fertel graach ferhalen en dan giet it om twa fragen dy’t ik stel. Wat is tiid en wêrom is tiid sa wichtich? En de twadde fraach is: wêr steane wy no yn gearhing mei eigen identiteit?’’ In dit geval moet identiteit gescheiden worden van het zo beladen nationalisme dat vaak wordt verward met identiteit.

Geschiedenis en filosofie

Twee vragen die het vakgebied geschiedenis losjes verbindt met de filosofie. ,,It is de relaasje tusken it individu en it kollektyf.’’ In het verhaal van Looper op de Verhalenavond staat het begrip ‘noorden’ centraal. Het kan een technische term zijn die de richting aangeeft, maar het kan ook een woord zijn die een bepaald gevoel van ver weg uitdraagt. Bijvoorbeeld in de aankondiging ‘De derby van het hoge noorden’ in Studio Voetbal als FC Groningen en SC Heerenveen tegen elkaar spelen. In die omschrijving ligt er een gevoel in van ver verwijderd van het centrum, een afgelegen oord.

Niet statisch

,,De taal jout it lânskip betsjutting, jout it lânskip in identiteit en dat yn gearhing mei de tiid. En krekt lykas de tiid altiten feroaret, feroaret dy identiteit ek altiten. It is in proses fan ta-eigening, it stiet nea stil, kin nea befrieze, mar bliuwt streamen. In ûntwikkeling, it stiet altiten iepen en sil ek altiten feroarje, it is net in statys ding.’’

De identiteit als een schuivend paneel dat telkens herijkt moet worden. Wat stoot je af en wat bouw je op en die veranderingen worden bepaald door het begrip tijd. ‘Raaigras is ook groen’, zo zegt Looper. Maar in het Friese landschap kan dit bij de een het gevoel van eentonigheid oproepen en bij de ander is het de symboliek van economische doelmatigheid van de huidige agrarische, grootschalige bedrijfsvoering. Maar het is bovenal een weerspiegeling van de tijd van nu.

Obe Postma

,,Doe’t de Fryske dichter Obe Postma de maaitiid yn syn gedichten in plak joech, seach hy in hiel oar lânskip as no.’’ It fjild is gouden gloed, en heech’, zo dichtte Postma het landschap in 1934. ‘Tiid en taal’ die toen het landschap een geheel eigen identiteit gaven.

,,Ik siet yn ‘e fyfde klasse fan it Drachtster lyceum en stie op de gong doe’t ik troffen waard troch de earste sin ‘Toen de wereld vijf eeuwen jonger was’ út Herfsttij der Middeleeuwen fan Johan Huizinga.’’ Het ‘overkwam’ hem, dat eerste spoor van die relatie tussen tijd, taal en landschap. Veel later brachten de boeken van de Engelse schrijver Robert Macfarlane (1976) over landschap, natuur, mensen en hun taal Looper nog meer in de richting van tijd, taal en landschap, het precies kijken met behulp van woorden.

Noorden in de hoofdrol

Terug naar het verhaal dat op 26 november verteld zal worden met het begrip ‘noorden’ in de hoofdrol. Een begrip dat meer is dan alleen maar een richting. Het staat voor avontuur, voor romantiek en voor verovering van een landschap.

,,Utgongspunt is in Fries út de alfde iuw dy’t mei in boatsje nei it noarden faart.’’ De Fries en het Friese landschap, ,,It Frysk moat net eksklusyf wurde, it moat him net fêsthâlde oan tradysjes en net feroarje wolle.’’ Je krijgt pas een relatie met het landschap als je het met eigen woorden vorm aan geeft, je geeft het een ‘ziel’ verbonden met eigen emotie, om zo een eigen ‘besield lânskip’ te vormen.

Landschap van stilte en rust?

Moet bijvoorbeeld het Waddengebied van Noordoost Friesland een landschap blijven van stilte en rust, een landschap dat op je neerdaalt als een deken van rust. Of moet dat ‘verstoord’ worden door een project als ‘Holwerd aan zee’ dat toekomst gericht wil zijn. ,,Elke generaasje sil wer oars nei it lânskip sjen, nije wurden brûke wylst wurden as ‘ljurk’ ferlern geane. Dat heart by de tiid en sa sil ek de eigen identiteit hieltiten mei de tiid feroarje.’’